पौराणिक कथेनुसार देवगिरी पर्वताच्या परिसरात सुधर्मा नावाचे एक धर्मनिष्ठ ब्राह्मण राहत होते. त्यांची पत्नी सुदेहा होती.

दोघांचे वैवाहिक जीवन सुखी होते. ते धार्मिक आचार-विचार पाळत आणि भगवान शिवाची भक्ती करत. मात्र त्यांच्या आयुष्यात एक मोठी खंत होती— त्यांना अपत्य नव्हते.

काळ पुढे जात असताना सुदेहाच्या मनातील पुत्रप्राप्तीची इच्छा अधिक तीव्र झाली.

स्वतःला अपत्य होत नसल्यामुळे सुदेहाने आपल्या पतीला आपल्या धाकट्या बहिणीशी विवाह करण्याची विनंती केली.

तिच्या त्या बहिणीचे नाव होते— घुष्मा.

सुदेहाला वाटले की घुष्मेला पुत्र झाला तर आपण त्याच्याकडे स्वतःच्या मुलाप्रमाणे पाहू. परंतु पुढे मानवी मनातील मत्सराने या कुटुंबाचे जीवन बदलून टाकले.

घुष्मा अत्यंत श्रद्धाळू आणि भगवान शिवाची परमभक्त होती. तिच्या दैनंदिन जीवनात शिवपूजेला सर्वोच्च स्थान होते.

दररोज १०१ पार्थिव शिवलिंगांची पूजा

प्रचलित कथेनुसार घुष्मा दररोज मातीपासून १०१ पार्थिव शिवलिंगे तयार करत असे.

ती प्रत्येक शिवलिंगाची श्रद्धेने पूजा करत असे, शिवनामाचे स्मरण करत असे आणि पूजा पूर्ण झाल्यावर ती सर्व शिवलिंगे जवळच्या पवित्र जलाशयात विसर्जित करत असे.

तिच्यासाठी ही केवळ धार्मिक कृती नव्हती. ती तिच्या संपूर्ण जीवनाची साधना होती.

घुष्मेची निःस्वार्थ भक्ती पाहून भगवान शिव तिच्यावर प्रसन्न झाले, अशी धार्मिक मान्यता आहे.

काही काळानंतर घुष्मेला पुत्रप्राप्ती झाली. संपूर्ण कुटुंब आनंदाने भरून गेले.

मुलगा मोठा झाला आणि पुढे त्याचा विवाहही झाला. घुष्मेचे घर आनंदी दिसत होते.

पण याच आनंदामुळे सुदेहाच्या मनात हळूहळू मत्सर निर्माण होऊ लागला.

ज्या सुदेहाने स्वतः घुष्मेचा विवाह आपल्या पतीशी करण्यास संमती दिली, तिच्याच मनात आता घुष्मेविषयी असूया निर्माण झाली.

घुष्मेला मिळालेला पुत्र, तिचे कुटुंबातील वाढलेले महत्त्व आणि सर्वांचा तिच्यावरील स्नेह पाहून सुदेहाचा मत्सर अधिकच वाढत गेला.

हळूहळू हा मत्सर द्वेषात बदलला.

पौराणिक कथेनुसार एका रात्री सुदेहाने घुष्मेच्या पुत्राची हत्या केली.

त्यानंतर तिने त्याच्या शरीराचे अवशेष त्या जलाशयात टाकले, जिथे घुष्मा दररोज पूजा केलेली पार्थिव शिवलिंगे विसर्जित करत असे.

सकाळी घरात शोककळा पसरली. पुत्राची पत्नी आणि कुटुंबातील सदस्य दुःखाने व्याकुळ झाले.

पण घुष्मेने जे केले ते तिच्या महान भक्तीचे प्रतीक बनले.

कोणत्याही आईसाठी पुत्रवियोग हा अत्यंत वेदनादायक प्रसंग आहे. तरीही घुष्मेने आपल्या दैनंदिन शिवपूजेत खंड पडू दिला नाही.

ती नेहमीप्रमाणे उठली, पार्थिव शिवलिंगे तयार केली, श्रद्धेने भगवान शिवाची पूजा केली आणि ती शिवलिंगे विसर्जित करण्यासाठी जलाशयाकडे निघाली.

तिच्या मनातील विश्वास अढळ होता—

घुष्मा पूजा केलेली शिवलिंगे विसर्जित करून जलाशयातून परतू लागली.

आणि तेव्हाच तिच्या समोर एक आश्चर्यकारक दृश्य दिसले.

तिचा पुत्र पुन्हा जिवंत झाला!

ज्याच्या मृत्यूने संपूर्ण घर शोकात बुडाले होते, तोच पुत्र जिवंत स्वरूपात तिच्यासमोर उभा होता.

घुष्मेच्या अढळ भक्तीची ही सर्वोच्च परीक्षा होती.

घुष्मेची श्रद्धा, संयम आणि अनन्य भक्ती पाहून भगवान शिव तिच्यासमोर प्रकट झाले, असे पुराणपरंपरेत सांगितले जाते.

भगवान शिव तिच्यावर अत्यंत प्रसन्न झाले.

त्यांनी तिच्या पुत्राला जीवनदान दिले आणि सुदेहाच्या अपराधासाठी तिला दंड देण्याची इच्छा व्यक्त केली.

पण घुष्मेने भगवान शिवाकडे जे मागितले, त्यातून तिच्या महान व्यक्तिमत्त्वाची खरी ओळख होते.

आपल्या पुत्राच्या हत्येमागे सुदेहा असल्याचे समजल्यानंतरही घुष्मेने तिच्याविषयी सूडाची भावना ठेवली नाही.

उलट तिने भगवान शिवाला विनंती केली—

येथे घुष्मेची भक्ती एका नव्या उंचीवर पोहोचते. कारण तिच्यासाठी शिवभक्ती म्हणजे फक्त पूजा नव्हती; ती होती क्षमा, करुणा आणि समर्पण.

भगवान शिवाने घुष्मेला वर मागण्यास सांगितले.

घुष्मेने स्वतःसाठी संपत्ती, वैभव किंवा सत्ता मागितली नाही.

तिने महादेवांना विनंती केली की त्यांनी या पवित्र भूमीत कायमस्वरूपी निवास करावा आणि येथे येणाऱ्या भक्तांचे कल्याण करावे.

भगवान शिवाने तिची विनंती स्वीकारली.

घुष्मेच्या भक्तीच्या स्मरणार्थ येथे भगवान शिव घुष्मेश्वर ज्योतिर्लिंग स्वरूपात विराजमान झाले, अशी धार्मिक मान्यता आहे.

पुढे घुष्मेश्वर, घुश्मेश्वर, घृष्णेश्वर किंवा गृष्णेश्वर अशी विविध नावांची रूपे प्रचलित झाली.